تروما چیست؟ علائم، انواع و روشهای درمان ترومای روانی
تروما چیست و چرا بعضی تجربههای سخت حتی مدتها بعد از پایان یک اتفاق همچنان روی احساسات، رفتار، خواب یا واکنشهای بدن ما اثر میگذارند؟ تروما یا روانزخم میتواند به واکنش روانی و گاهی جسمانی فرد در برابر یک رویداد یا مجموعهای از تجربههای بسیار تهدیدکننده و آسیبزا اشاره داشته باشد.
تروما به زبان ساده چیست؟
اگر بخواهیم ساده توضیح دهیم، تروما یا روانزخم زمانی مطرح میشود که یک تجربه به اندازهای تهدیدکننده، ترسناک یا طاقتفرسا باشد که کنار آمدن با آن برای فرد دشوار شود و اثرات آن پس از پایان اتفاق نیز ادامه پیدا کند.
واکنش همه افراد به یک حادثه مشابه یکسان نیست. ممکن است یک نفر پس از یک تصادف شدید طی مدتی به شرایط معمول بازگردد، در حالی که فرد دیگری پس از همان حادثه با کابوس، ترس از رانندگی، یادآوریهای ناخواسته یا اضطراب شدید مواجه شود.
چه اتفاقهایی ممکن است باعث تروما شوند؟
برخی تجربههای بالقوه تروماتیک ناگهانی هستند و بعضی دیگر ممکن است برای مدت طولانی تکرار شوند.
حوادث ناگهانی
تصادف شدید، بلای طبیعی، حمله فیزیکی یا مشاهده یک حادثه تهدیدکننده میتواند برای برخی افراد تجربهای تروماتیک باشد.
تجربههای طولانی
خشونت خانگی، سوءاستفاده مداوم، آزار در دوران کودکی یا زندگی طولانیمدت در محیط ناامن میتواند اثرات پیچیدهتری ایجاد کند.
مواجهه با رنج دیگران
بعضی افراد در مشاغل درمانی، امدادی یا حمایتی ممکن است به دلیل مواجهه مکرر با جزئیات حوادث شدید دچار استرس تروماتیک ثانویه شوند.
علائم تروما چیست؟
علائم تروما در همه افراد به یک شکل دیده نمیشوند. برخی افراد بیشتر علائم هیجانی دارند و برخی دیگر با مشکلات خواب، یادآوری حادثه یا واکنشهای جسمی مواجه میشوند.
علائم روانی و هیجانی
- اضطراب و احساس ناامنی
- ترس یا تحریکپذیری
- احساس شرم یا گناه
- بیحسی عاطفی
- مشکل در تمرکز
- دوری از دیگران
علائم مرتبط با خاطره
- یادآوریهای ناخواسته
- کابوس
- ناراحتی در برابر یادآورها
- اجتناب از بعضی موقعیتها
- احساس خطر مداوم
واکنشهای جسمی
- اختلال خواب
- تنش عضلانی
- تپش قلب
- تعریق
- بیقراری
- خستگی
وجود یک یا چند علامت بهتنهایی به معنی ابتلا به PTSD نیست و تشخیص اختلالات سلامت روان نیازمند ارزیابی تخصصی است.
انواع تروما؛ حاد، مزمن و پیچیده چه تفاوتی دارند؟
در مطالب آموزشی روانشناسی معمولاً اصطلاحهایی مانند تروما حاد، تروما مزمن و تروما پیچیده برای توضیح شکل تجربههای آسیبزا استفاده میشوند.
| نوع تروما | توضیح ساده | نمونه احتمالی |
|---|---|---|
| تروما حاد | مرتبط با یک رویداد منفرد و شدید | تصادف شدید، حمله، بلای طبیعی |
| تروما مزمن | تجربه آسیبزایی که تکرار شده یا مدت زیادی ادامه داشته است | خشونت خانگی یا سوءاستفاده مداوم |
| تروما پیچیده | مجموعه تجربههای شدید، طولانی یا تکرارشونده، اغلب در روابط نزدیک | ناامنی و خشونت مکرر در دوران رشد |
| تروما ثانویه | مواجهه غیرمستقیم و مکرر با رنج و حادثه دیگران | برخی درمانگران، امدادگران و کارکنان حوزه سلامت |
تفاوت تروما، استرس و PTSD چیست؟
یکی از اشتباههای رایج، یکسان دانستن استرس، تروما و PTSD است. این سه اصطلاح با یکدیگر ارتباط دارند، اما معنای یکسانی ندارند.
| موضوع | تعریف ساده | نکته مهم |
|---|---|---|
| استرس | واکنش طبیعی ذهن و بدن به فشار یا چالش | لزومی ندارد ناشی از یک تجربه شدید یا تهدیدکننده باشد. |
| تروما | واکنش به تجربهای بسیار آسیبزا، تهدیدکننده یا طاقتفرسا | واکنش افراد به یک حادثه مشابه متفاوت است. |
| PTSD | اختلال استرس پس از سانحه با معیارهای تشخیصی مشخص | هر فردی که تجربه تروماتیک داشته باشد، PTSD نمیگیرد. |
PTSD چه علائمی دارد؟
در اختلال استرس پس از سانحه ممکن است مجموعهای از علائم در حوزههای مختلف دیده شود.
بازتجربه
خاطرات مزاحم، کابوس یا ناراحتی شدید در مواجهه با موقعیتهایی که حادثه را یادآوری میکنند.
اجتناب
فاصله گرفتن از افراد، مکانها، فعالیتها یا گفتوگوهایی که فرد را به یاد تجربه آسیبزا میاندازند.
احساس خطر
مشکل خواب، تحریکپذیری، از جا پریدن شدید یا احساس اینکه فرد باید دائماً مراقب تهدید احتمالی باشد.
تروما در کودکان چگونه خود را نشان میدهد؟
کودکان همیشه نمیتوانند تجربهها و احساسات سخت خود را مانند بزرگسالان توضیح دهند. به همین دلیل، واکنش به یک حادثه شدید ممکن است بیشتر در رفتار آنها دیده شود.
- افزایش ترس یا وابستگی
- اختلال خواب یا کابوس
- تحریکپذیری یا پرخاشگری
- گوشهگیری
- افت تمرکز
- تغییر محسوس در عملکرد تحصیلی
- بازگشت بعضی رفتارهای مربوط به سنین پایینتر
- حساسیت شدید نسبت به یادآورهای حادثه
ادامهدار بودن تغییرات رفتاری یا هیجانی کودک بهتر است متناسب با سن، وضعیت خانواده و نوع تجربه توسط متخصص بررسی شود.
تروما چه تأثیری بر روابط عاطفی دارد؟
بعضی تجربههای تروماتیک میتوانند بر احساس امنیت و نحوه اعتماد کردن فرد در روابط اثر بگذارند. برای مثال ممکن است فرد در اعتماد کردن محتاطتر شود، از صمیمیت فاصله بگیرد یا نسبت به طرد شدن حساستر باشد.
درمان تروما چگونه انجام میشود؟
درمان تروما برای همه افراد یکسان نیست. بعضی واکنشها پس از یک تجربه سخت با حمایت مناسب و گذشت زمان کاهش پیدا میکنند؛ اما اگر علائم پایدار یا شدید باشند، ارزیابی تخصصی میتواند به انتخاب مسیر درمان مناسب کمک کند.
| روش | کاربرد کلی | نکته |
|---|---|---|
| رواندرمانی متمرکز بر تروما | پردازش تجربه و کاهش علائم مرتبط | انتخاب روش بر اساس ارزیابی فرد انجام میشود. |
| CPT | بررسی افکار و باورهای مرتبط با تجربه تروماتیک | از روشهای دارای پشتوانه پژوهشی برای PTSD است. |
| EMDR | پردازش ساختاریافته خاطرات مرتبط با تروما | باید توسط درمانگر آموزشدیده انجام شود. |
| مواجهه طولانیمدت | کاهش اجتناب و ترس در چارچوب درمانی | برای همه افراد و همه شرایط یکسان نیست. |
| دارودرمانی | در برخی موارد PTSD یا اختلالات همراه | تنها با ارزیابی و تجویز پزشک. |
EMDR برای تروما چیست؟
EMDR یا Eye Movement Desensitization and Reprocessing یک روش رواندرمانی ساختاریافته است که از جمله درمانهای مورد استفاده برای PTSD محسوب میشود. این روش خوددرمانی نیست و اجرای آن باید در چارچوب حرفهای انجام شود.
آیا برای درمان تروما دارو لازم است؟
خیر. همه افراد به دارو نیاز ندارند. در برخی موارد، بهویژه در صورت وجود PTSD، افسردگی یا اضطراب همراه، روانپزشک ممکن است پس از ارزیابی دارودرمانی را بخشی از برنامه درمان بداند.
درمان تروما چقدر طول میکشد؟
زمان ثابتی برای همه افراد وجود ندارد. نوع تجربه، شدت علائم، وجود مشکلات همراه، شرایط زندگی فرد و روش درمان میتوانند بر طول دوره درمان اثر بگذارند. به همین دلیل عبارتهایی مانند «درمان قطعی تروما در چند جلسه» برای همه افراد قابل تعمیم نیستند.
چه زمانی بهتر است برای تروما به روانشناس مراجعه کنیم؟
بعضی واکنشهای اولیه پس از یک حادثه شدید ممکن است طبیعی باشند و با گذشت زمان کاهش پیدا کنند. با این حال در شرایط زیر دریافت ارزیابی تخصصی میتواند مفید باشد:
علائم ادامه پیدا کردهاند
اضطراب، کابوس، یادآوریهای مزاحم یا احساس خطر مدت قابل توجهی ادامه داشتهاند.
زندگی روزمره مختل شده
خواب، کار، تحصیل، روابط یا فعالیتهای معمول تحت تأثیر قرار گرفتهاند.
|
مدیریت شرایط دشوار شده
احساس میکنید کنترل علائم بدون کمک حرفهای دشوار شده یا شدت آنها افزایش یافته است.
ارزیابی و مشاوره روانشناسی در آوای مهر وطن
مؤسسه پیشگیری و کاهش آسیبهای اجتماعی آوای مهر وطن از سال ۱۳۸۳ فعالیت خود را آغاز کرده است و مرکز مشاوره روانشناسی و روانپزشکی آن با مشارکت متخصصان حوزه روانشناسی، روانپزشکی، علوم اجتماعی و اساتید دانشگاه فعالیت میکند.
زمینههای فعالیت مجموعه شامل سلامت روان، مشکلات روانی و رفتاری، رواندرمانی، رفتاردرمانی، خدمات روانپزشکی، مشاوره کودک و نوجوان، خانواده و زوجدرمانی است.
پروانه مؤسسه از سازمان بهزیستی:
۲۹۷۰/۲۶۹۷/۷۱۷
پروانه مرکز مشاوره از سازمان بهزیستی:
۴۴۷/۲۶۹۷/۷۱۷
آیا تجربهای در گذشته هنوز روی زندگی شما اثر میگذارد؟
اگر علائمی مانند اضطراب مداوم، کابوس، اجتناب، احساس ناامنی یا مشکلات مرتبط با یک تجربه گذشته بر زندگی روزمره شما اثر گذاشتهاند، ارزیابی توسط متخصص میتواند به روشنتر شدن شرایط کمک کند.
دریافت اطلاعات مشاورهمطالب مرتبط با سلامت روان
سوالات متداول درباره تروما
تروما چیست؟
تروما یا روانزخم به واکنش روانی و گاهی جسمانی فرد پس از تجربه یک رویداد یا شرایط بسیار تهدیدکننده و آسیبزا اشاره دارد. واکنش افراد متفاوت است و تجربه یک حادثه سخت الزاماً به معنی ابتلا به PTSD نیست.
از کجا بفهمیم تروما داریم؟
یادآوریهای مزاحم، کابوس، اجتناب از یادآورهای حادثه، اضطراب، احساس ناامنی یا تغییر در خواب میتوانند پس از یک تجربه تروماتیک دیده شوند. تشخیص دقیق بر اساس ارزیابی متخصص انجام میشود.
آیا هر اتفاق ناراحتکنندهای تروما محسوب میشود؟
خیر. استرس و ناراحتی میتوانند شدید باشند اما الزاماً تروما نیستند. ماهیت رویداد و نحوه واکنش فرد هر دو اهمیت دارند.
تفاوت تروما و PTSD چیست؟
تروما به تجربه و واکنش فرد مربوط است، اما PTSD یک اختلال سلامت روان با معیارهای تشخیصی مشخص است. همه افراد پس از تجربه تروما دچار PTSD نمیشوند.
تروما در کودکان چه علائمی دارد؟
اختلال خواب، ترس، وابستگی، تحریکپذیری، گوشهگیری، کاهش تمرکز یا تغییر محسوس رفتار میتواند پس از یک تجربه شدید دیده شود.
آیا تروما قابل درمان است؟
برای بسیاری از مشکلات مرتبط با تروما و PTSD روشهای درمانی مؤثر وجود دارد، اما نوع درمان و روند بهبود در افراد متفاوت است.
EMDR برای تروما چیست؟
EMDR یک رواندرمانی ساختاریافته است که از جمله روشهای مورد استفاده برای PTSD محسوب میشود و باید توسط درمانگر آموزشدیده اجرا شود.
آیا برای درمان تروما دارو ضروری است؟
خیر. همه افراد نیاز به دارو ندارند. در برخی شرایط، روانپزشک ممکن است بر اساس تشخیص و علائم فرد دارودرمانی را پیشنهاد کند.
درمان تروما چقدر طول میکشد؟
زمان ثابتی وجود ندارد. شدت علائم، شرایط فرد، نوع مشکل و شیوه درمان میتواند روی طول دوره درمان اثر بگذارد.
چه زمانی باید برای تروما به روانشناس مراجعه کرد؟
اگر علائم پایدار یا شدید هستند و بر خواب، روابط، کار، تحصیل یا زندگی روزمره اثر گذاشتهاند، ارزیابی توسط متخصص سلامت روان میتواند کمککننده باشد.
- World Health Organization – Post-traumatic stress disorder
- National Institute of Mental Health – PTSD
- American Psychological Association – Trauma
- National Center for PTSD – Psychotherapy for PTSD